झालाना बिबट्या अभयारण्य
(Jhalana Leopard Reserve)
Published on 2026 • By AranyaLipee
झालाना बिबट्या अभयारण्य (Jhalana Leopard Reserve) हे भारतातील राजस्थान राज्यातील जयपूर, म्हणजेच गुलाबी शहरात स्थित असलेले एक वैशिष्ट्यपूर्ण वन्यजीव क्षेत्र आहे. हे भारतातील पहिले बिबट्या राखीव क्षेत्र म्हणून ओळखले जाते.
पूर्वी हे क्षेत्र जयपूरच्या राजघराण्याचे शिकारीचे ठिकाण होते. मात्र, २०१७ मध्ये याला अधिकृतपणे बिबट्या राखीव क्षेत्र म्हणून घोषित करण्यात आले.
हे अभयारण्य साधारणपणे २० ते ३० चौरस किलोमीटरक्षेत्रात पसरलेले आहे. जयपूर शहराच्या मध्यभागी असूनही हे एक उत्तम शहरी वन्यजीव अभयारण्य मानले जाते.
बिबट्यांचे साम्राज्य
या अभयारण्यात सध्या ४० हून अधिक बिबटे आणि त्यांचे बछडे आहेत.
राखीव क्षेत्राचा आकार तुलनेने लहान असल्यामुळे आणि बिबट्यांना पर्यटकांच्या गाड्यांची सवय झाल्यामुळे येथे बिबट्यांचे दर्शन होण्याची शक्यता खूप जास्त असते.
बिबट्यांव्यतिरिक्त येथे पट्टेरी लांडगे (Hyena), वाळवंटी मांजर, कोल्हे, सांबर, चितळ, नीलगाय आणि विविध प्रकारचे साप आढळतात.
झालानातील वाघांच्या युगाचा अंत
१९४३ मध्ये, जयपूरच्या दिवंगत महारानी गायत्री देवी यांनी झालाना येथील जंगलात शेवटच्या ज्ञात स्थानिक वाघिणीची गोळी घालून शिकार केली होती.
ठार झालेल्या वाघिणीला पाच लहान बछडे असल्याचे समजताच, त्या लहान पिल्लांचा जीव वाचवण्यासाठी युद्धपातळीवर बचावकार्य सुरू करण्यात आले.
या घटनेने या भागातील वाघांच्या युगाचा नाट्यमय अंत झाला आणि येथील बिबटे हे या जंगलातील नवे सर्वोच्च शिकारी म्हणजेच Apex Predator बनले.
अनाथ पिल्लांचा शोध
त्या मृत वाघिणीला लहान पिल्ले आहेत हे लक्षात घेऊन, निसर्गप्रेमींनी आणि ट्रॅकर्सनी त्या अनाथ पिल्लांचा शोध घेण्यासाठी तीव्र मोहीम सुरू केली. या पिल्लांना भुकेले राहण्यापासून किंवा इतर शिकारी प्राण्यांच्या तावडीत सापडण्यापासून वाचवणे हा या मोहिमेचा मुख्य उद्देश होता.
झालाना हे दाखवून देते की शहराच्या मध्यभागी असतानाही निसर्ग आणि वन्यजीव आपले अस्तित्व टिकवून ठेवू शकतात.